Марказий Осиёда тадбиркорликнинг икки ҳақиқати

Марказий Осиёнинг кўплаб мамлакатларида сўнгги ўн йилликларда тадбиркорлик муҳитининг ўзига хос тузилмаси шакллланди. Расман иқтисодий қоидалар ҳаммага бир хил: банклар кредит таклиф қилади, давлат бизнесни қўллаб-қувватлаш дастурларини ишга туширади, инвестиция фондлари ва ривожланиш институтлари ташкил этилади.

Бироқ амалда бу воситаларга кириш имконияти жуда нотекис тақсимланади. Аслида минтақада икки параллел ҳақиқат шакллланди.

Биринчиси — молия ва маъмурий тизимда сезиларли капитал, активлар ва барқарор алоқаларга эга тадбиркорлар ва бизнес-гуруҳлар. Улар учун молиялаштириш воситаларининг деярли тўлиқ спектри мавжуд:
• банк кредитлари
• инвестиция фондлари
• давлатнинг қўллаб-қувватлаш дастурлари
• субсидиялар ва кафолатлар
• халқаро молия институтлари.

Активлар, ликвид кўчмас мулк, ривожланган бизнес-тузилмалар ва профессионал маслаҳатчиларнинг мавжудлиги бундай компанияларга мавжуд молия инфратузилмасидан самарали фойдаланиш имконини беради.

Лекин иккинчи ҳақиқат ҳам бор — тадбиркорларнинг мутлақ кўпчилиги ишлаётган ҳақиқат.

Капиталсиз тадбиркорлар

Марказий Осиёдаги кичик ва микробизнес кўпинча деярли нолдан бошлайдиган одамлар томонидан яратилади.
Булар:
• ҳунармандлар
• кичик ишлаб чиқарувчилар
• оилавий корхона эгалари
• хизмат кўрсатиш соҳасидаги тадбиркорлар
• бошланғич ишлаб чиқариш компаниялари.

Уларнинг асосий капитали — бу:
• меҳнат
• билим
• ғоялар
• тадбиркорлик энергияси.

Лекин уларда молия тизими асосий деб ҳисоблайдиган ресурслар кўпинча мавжуд эмас:
• ликвид гаровлар
• йирик активлар
• профессионал молия маслаҳатчиларига кириш имкони
• инвестиция ва маъмурий тузилмалардаги алоқалар.

Натижада тадбиркорлар парадоксал вазиятга дуч келишади: расман қўллаб-қувватлаш дастурлари мавжуд, лекин амалда улардан фойдаланиш жуда қийин.

Нима учун тизим ёпиқ туюлади

Тадбиркор банкдан рад жавобига, давлат дастурларининг мураккаб тартиб-таомилларига ва инвесторларнинг йўқлигига дуч келганида, унда молия тизими ёпиқдир деган ҳис аста-секин шакллланади.

Ички тўсиқ пайдо бўлади:
· «Инвестициялар — бу йирик компаниялар учун».
· «Давлат дастурлари — мен кабилар учун эмас».
· «Пул жалб қилиш учун алоқалар ва йирик гаровлар керак».
Вақт ўтиши билан бу ҳис тадбиркорларни молиялаштириш имкониятларини излашдан умуман тўхтатиб, бизнесни фақат ўз ресурслари доирасида ривожлантиришга мажбур қилиши мумкин. Бироқ бир муҳим нарсани тушуниш зарур.

Муаммо тадбиркорларда эмас

Кичик ва микробизнеснинг кўпчилиги учун муаммо ғоялар, энергия ёки тадбиркорлик сифатларининг етишмаслигида эмас.

Муаммо анъанавий молиялаштириш тизими ва минтақа тадбиркорлари ишлайдиган реал шароитлар ўртасидаги номувофиқликда.

Бизнесни молиялаштиришнинг классик модели қуйидагиларни талаб қилади:
• гаровлар
• йирик активлар
• инвестиция инфратузилмаси
• ривожланган молия бозорлари.

Лекин бу шартлар бўлмаса, бу бизнесни ривожлантириш мумкин эмас дегани эмас. Бу фақат битта нарсани англатади: бошқа молиялаштириш моделлари керак.

Муқобил йўл

Сўнгги йилларда дунёда банк тизими ёки давлат дастурларига тўғридан-тўғри боғлиқ бўлмаган янги бизнес ривожлантириш механизмлари пайдо бўлди.

Бу моделлар бошқа қиймат манбаларига асосланади:
• интеллектуал мулк
• ноёб маҳсулотлар
• глобал бозорларга кириш имкони
• тадбиркорлар кооперацияси
• рақамли платформалар
• истеъмолчилар билан тўғридан-тўғри ўзаро алоқа.

Йирик активларга эга бўлмаган тадбиркорлар учун бундай воситалар анъанавий инвестиция механизмларидан ҳам самаралироқ бўлиши мумкин.

Ушбу китобнинг асосий мақсади — бизнесни ривожлантиришнинг муқобил йўли мавжудлигини кўрсатишдир.

Бундай йўлда ўсишнинг асосий манбаи гаров ҳажми ёки маъмурий ресурсларга кириш имкони эмас, балки тадбиркорнинг:
• талаб қилинадиган маҳсулотлар яратиш
• бозорлар топиш
• кооперация тизимларини қуриш
• замонавий иқтисодиётнинг глобал имкониятларидан фойдаланиш қобилиятидир.

Айнан шу йўл Марказий Осиёнинг минглаб тадбиркорларига янги имкониятлар очади — ўз ташаббуси, билимлари ва бозор учун қиймат яратиш қобилиятига таяниб бизнесни ривожлантиришга тайёр бўлганларга.

Нима учун классик инвестициялар Марказий Осиёда ишламайди

Ривожланган мамлакатларда шакллланган бизнесни молиялаштириш иқтисодий модели капиталнинг учта асосий манбаига асосланади:
• банк кредитлаш
• венчур инвестициялар
• хусусий инвестиция фондлари

Назарий жиҳатдан айнан шу воситалар тадбиркорларга бизнес яратиш ва уни кенгайтириш учун капиталга кириш имконини бериши керак.

Бироқ Марказий Осиё мамлакатларида — Қозоғистон, Қирғизистон, Ўзбекистон, Тожикистон ва Туркманистонда — бу модел жуда чекланган даражада ишлайди. Кичик ва микротадбиркорларнинг кўпчилиги учун молиялаштиришнинг классик манбалари амалда деярли мавжуд эмас.

Сабаб фақат капитал етишмаслигида эмас, балки минтақа иқтисодиётининг тузилмавий хусусиятларида: молия институтларининг ривожланиш даражаси, мулк тузилмаси, институционал хатарлар ва банк секторининг гаров механизмларига юқори боғлиқлиги.

Натижада миллионлаб тадбиркорлар вазиятда қолади: ғоялар ва тадбиркорлик энергияси бор, лекин мавжуд капитал йўқ. Нима учун бундай бўлишини тушуниш учун минтақадаги кичик бизнеснинг молиявий ҳақиқатини кўриб чиқиш керак.

Минтақадаги кичик бизнеснинг молиявий ҳақиқати

Марказий Осиёдаги кичик бизнес тадбиркорлик фаолиятининг асосини ташкил этади. Минтақанинг баъзи мамлакатларида кичик ва микробизнеснинг улуши барча рўйхатдан ўтган корхоналарнинг ярмидан ошади. Бироқ бу компанияларнинг кўп қисми бир хил муаммоларга дуч келади:

1. Бошланғич капиталнинг етишмаслиги
Кўпчилик тадбиркорлар бизнесни қуйидагилар ҳисобига бошлайди:
• ўз жамғармалари
• қариндошларнинг ёрдами
• кичик норасмий қарзлар.
Бошланғич босқичларда расмий инвестиция воситалари деярли мавжуд эмас.

2. Юқори қарзга ботганлик
Кўп тадбиркорларнинг аллақачон кредитлари бор:
• истеъмол кредитлари
• ипотека кредитлари
• микрокредитлар.
Бу бизнес учун қўшимча молиялаштириш олиш имконини кескин камайтиради.

3. Халқаро бозорларга чекланган кириш имкони
Кўпчилик кичик компаниялар фақат локал бозорда ишлайди, у эса кўпинча:
• кичик
• беқарор
• кучли рақобатли.
Кенгаядиган бозорнинг йўқлиги бизнеснинг инвестиция жозибадорлигини камайтиради.

4. Ликвид активларнинг йўқлиги
Кўпчилик тадбиркорлар учун ягона қимматли актив — бу:
• квартира
• уй
• ер участкаси.

Лекин бу активлар ёки аллақачон гаровда, ёки тадбиркорлар уларни бизнес учун рискка қўйишга тайёр эмас. Натижада тадбиркор ёпиқ доирага тушиб қолади: капитал йўқ → кенгайиш йўқ → ўсиш йўқ → инвесторлар йўқ.

Нима учун банклар тадбиркорларни молиялaмайди
Минтақанинг банк тизими тарихан гаровга асосланган кредитлаш моделига қурилган.
Бу шуни англатадики, кредит бериш тўғрисидаги қарорнинг асосий омили бизнес ғоясининг сифати эмас, балки ликвид таъминотнинг мавжудлигидир.
Одатдаги банк савол шундай эшитилади:
«Гаровга нимани қўя оласиз?»

Ҳатто фойдали бизнес ҳам, агар тадбиркор етарли таъминот бера олмаса, рад жавобига дуч келиши мумкин.

Банкларнинг бундай сиёсатининг асосий сабаблари:

1. Юқори хатарлар
Банклар кредитларни қайтармаслик хавфини минималлаштирмоқчи. Гаров ҳимоянинг энг тушунарли механизми ҳисобланади.
2. Экспертизанинг етишмаслиги
Бизнес-моделларни баҳолаш юқори таҳлилий экспертизани талаб қилади. Кўп банкларда стартапнинг потенциалини баҳолашдан кўра кўчмас мулк қийматини баҳолаш осонроқ.
3. Тартибга солувчи чекловлар
Банк регуляторлари консерватив хатарларни бошқаришни талаб қилади, бу эса банкларни инновацион лойиҳаларни молиялаштиришдан камроқ қизиқтиради.
Натижада кўпчилик банклар аслида бизнесни эмас, балки тадбиркорларнинг мулкини молиялайди.

Нима учун венчур модели Марказий Осиёда яхши ишламайди
Ривожланган мамлакатларда инновацион лойиҳаларни молиялаштиришнинг асосий мanbаларидан бири венчур капиталдир. Венчур фондлар юқори ўсиш салоҳиятига эга стартапларга сармоя киритади, ўз зиммасига юқори даражадаги хатарни олади.

Бироқ венчур моделининг самарали ишлаши учун муайян шароитлар зарур:
• ривожланган стартаплар экотизими
• йирик бозорлар
• фаол қўшилиш ва сотиб олишлар бозори
• ривожланган фонд бозори.

Марказий Осиё мамлакатларида бу элементларнинг кўпчилиги ёки ривожланишнинг дастлабки босқичида, ёки умуман мавжуд эмас.

1. Бозорнинг чекланган ҳажми
Стартаплар кўпинча венчур инвестициялар учун жуда кичик бўлган локал бозорларга йўналтирилган.

2. Инвесторлар учун чиқиш имкониятларининг етишмаслиги
Венчур фондлар компания улушларини сотиш ҳисобига даромад олади. Минтақада жуда кам:
• IPO
• йирик стратегик битимлар
• стартапларни сотиб олиш.

3. Фондларнинг камлиги
Минтақадаги фаол венчур инвесторлар сони чекланган бўлиб қолмоқда, бу эса лойиҳалар учун рақобатни кескин камайтиради.
Натижада венчур модели фақат технологик стартапларнинг оз сонига мавжуд бўлиб, миллионлаб кичик бизнес тадбиркорлари бу тизимдан ташқарида қолмоқда.