Биринчи амалий лойиҳа Марказий Осиё тадбиркорларининг Хитойнинг энг йирик кооператив савдо тизимига кириши

Бу китоб молиялашнинг муқобил моделларини фақат назарий тавсифлаш билан чекланмаслиги учун биз дарҳол амалга оша бошлаган ва Марказий Осиё тадбиркорлари учун амалий восита бўлиши мумкин бўлган реал лойиҳани кўриб чиқамиз.

Ушбу лойиҳа Қозоғистон Республикасининг Миллий кооперативлар ва иқтисодий жамоаларнинг бошқа шакллари ассоциацияси иштирокида амалга оширилмоқда (NACOFEC).

NACOFEC кооператив тадбиркорлик шаклларини ва иқтисодий ўзаро муносабатларнинг янги моделларини ривожлантираётган кооператив тузилмалар, тадбиркорлар ва иқтисодий жамоаларни бирлаштиради. Ассоциация тадбиркорликни, кооперацияни ривожлантириш ва минтақа компанияларининг халқаро бозорларга чиқиши учун инфратузилма яратиш устида ишламоқда.

Ушбу китоб муаллифи мазкур ташкилот раҳбари ҳисобланади.

2025 йил ноябрида Шанхайда NACOFEC Хитойнинг энг йирик кооператив тизими — All-China Federation of Supply and Marketing Cooperatives билан ҳамкорлик шартномасини имзолади.

Бу шартнома Марказий Осиё мамлакатлари тадбиркорларига уникал имконият очади — дунёнинг энг йирик кооператив сотиш тизими орқали Хитой бозорида ўз маҳсулотларини тақдим этиш.

China Coop нима
Хитой Бутунхитой кооперативлар федерацияси тизими All-China Federation of supply and marketing cooperatives (ACFSMC) миллий тузилма орқали бирлаштирилган бўлиб, КХР Давлат Кенгаши координацияси остида ишлайди ва мамлакатнинг кооператив секторининг марказий ташкилоти вазифасини бажаради.

Бу тузилма Хитойнинг деярли бутун ҳудудини қамраб олувчи таъминот, савдо ва логистиканинг улкан тармоғини бошқаради.

Ўлчами жиҳатидан бу тизим дунёдаги энг йирик кооператив иқтисодий инфратузилмалардан бири ҳисобланади.

Хитой манбаларига кўра:
— Бутунхитой кооперативлар федерацияси тизимининг умумий айланмаси йилига 7,3 триллион юандан ошади (бу АҚШ долларида триллион доллардан кўп).
— у қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ва кундалик эҳтиёж товарларини тақсимлашда муҳим рол ўйнайди
— унинг каналлари орқали аграр маҳсулотлар ва қишлоқ хўжалиги ресурсларини етказиб беришнинг катта қисми ўтади.

Тизим улкан инфратузилмани ўз ичига олади:
— бутун мамлакат бўйлаб юз минглаб савдо нуқталари
— минглаб логистика ва тақсимлаш марказлари
— иқтисодиётнинг барча даражаларидаги корхоналар, кооперативлар ва савдо ташкилотлари тармоғи.

Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, Бутунхитой кооперативлар федерацияси тармоғи Хитойнинг деярли барча минтақаларини қамраб олади ва юз минглаб савдо объектларини ўз ичига олиб, улкан таъминот ва тарқатиш тизимини ташкил этади.

Аслида бу юз миллионлаб истеъмолчилар ва ишлаб чиқарувчиларга тарихан хизмат қилиб келаётган гигант савдо ва логистика инфратузилмаси ҳақида гап кетмоқда.

Хитой бозори: улкан имконият
Хитой бугун дунёнинг энг йирик истеъмол бозори ҳисобланади.
Айниқса тўлов қобилиятли истеъмолчилар сегменти тез ўсмоқда. Турли баҳоларга кўра, мамлакатда ўртача ва юқори даромадга эга 300 миллиондан ортиқ харидор бор.

Бу аудитория бир муҳим хусусияти билан ажралиб туради: у доимо янги маҳсулотлар, янги таъмлар ва янги таассуротлар қидиради.

Хитой иқтисодиёти товарларнинг улкан хилма-хиллигига эга бўлишига қарамай, Хитойнинг бадавлат истеъмолчилари қуйидагиларга катта қизиқиш билдиради:
— табиий маҳсулотлар
— экологик тоза маҳсулотлар
— уникал минтақавий товарлар
— янги гастрономик ва маданий маҳсулотлар.
Ва айнан шу ерда Марказий Осиё тадбиркорлари учун улкан имконият очилади.

Марказий Осиё тоқчаси
Хитой кооператив тизими билан тузилган шартнома доирасида — «Хитойдаги Марказий Осиё тоқчаси» махсус тоқчасини яратиш режалаштирилган.

Ушбу концепция шуни назарда тутадики, минтақа тадбиркорлари ўз маҳсулотларини 341 000 дан ортиқ дўконни қамраб олган Бутунхитой кооперативлар федерациясининг кооператив савдо каналларида тақдим эта олади.

Бу Марказий Осиёдан келган товарлар қуйидагиларда пайдо бўлиши мумкинлигини англатади:
— кооператив савдо тармоқларида
— тақсимлаш марказларида
— ихтисослашган савдо майдончаларида.
Кўпчилик тадбиркорлар учун бу дунёнинг энг йирик бозорларидан биriga биринчи тўғридан-тўғри чиқиш бўлиши мумкин.

«Марказий Осиё тоқчаси» лойиҳаси

Хитой бозорига чиқишнинг амалий механизми

«Марказий Осиё тоқчаси» лойиҳаси минтақа тадбиркорларининг Хитой кооператив тизими орқали Хитой бозорига чиқишининг амалий платформасини ташкил этади.
Ушбу лойиҳа NACOFEC ва All-China Federation of Supply and Marketing Cooperatives ўртасидаги шартнома доирасида амалга оширилади.

Ушбу шартнома доирасида хитой томони Марказий Осиё тадбиркорлари маҳсулотларини ихтисослашган савдо майдончасида — «Марказий Осиё тоқчаси»да жойлаштириш имконини беради.

Шуни таъкидлаш муҳимки, бу имконият кооперативлараро шартнома доирасида жойлаштириш учун тўловсиз таqdim этилади, бу эса лойиҳани кичик ва микробизнес учун айниқса қимматли қилади.
Бироқ бу механизмдан фойдаланиш учун тадбиркор бир нечта кетма-кет босқичдан ўтиши шарт.

1-босқич. Лойиҳа тизимига кириш
Биринчи қадам — NACOFEC билан шартнома тузиш.
Бунинг иккита сабаби бор.
Биринчидан, айнан NACOFEC орқали тадбиркорлар хитой кооператив тизими билан тузилган шартнома механизмларига кириш имконига эга бўлади.
Иккинчидан, юридик жиҳатдан фақат NACOFEC аъзолари ва ассоциацияланган иштирокчилар хитой томони билан расмий бизнес-миссиялар ва ўзаро таъсир дастурларида иштирок эта олади.
Шу тариқа, лойиҳа тизимига кириш тадбиркорга Хитой бозорига кириш уюштириладиган кооператив платформа иштирокчисига айланиш имконини беради.

2-босқич. Компанияни ўқитиш ва тайёрлаш
Лойиҳага кирганидан кейин тадбиркор тайёрлов дастуридан ўтади.
Бу босқич принципиал аҳамиятга эга, чунки Хитой бозори маҳсулотлар, ҳужжатлар ва қадоқлашга нисбатан анча қатъий талаблар қўяди.
Ўқув блоки доирасида компаниялар бир нечта асосий йўналишлар бўйича амалий билимлар олади.

Интеллектуал мулкни ҳимоя қилиш
Тадбиркорлар қуйидагиларни ўрганади:
— муаллифлик ҳуқуқларини рўйхатдан ўтказиш
— рецептуралар ва технологияларни ҳимоя қилиш
— товар белгиларини расмийлаштириш
— брендни ҳимоя қилиш.
Бу айниқса муҳим, чунки кейинчалик интеллектуал мулк бизнесни масштаблашнинг асосига айланиши мумкин.

Маҳсулотни халқаро бозор учун тайёрлаш
Компаниялар қуйидагиларни ўрганади:
— маҳсулотни тўғри қадоқлаш
— маҳсулот тақдимотларини тайёрлаш
— инвестиция ва савдо тақдимотларини яратиш.
Бу хитой харид агентлари ва потенциал инвесторлар маҳсулотнинг қийматини тез тушуниши учун зарур.

Рақамли савдо платформаларидан фойдаланиш
Тадбиркорлар шунингдек қуйидагиларни ўрганади:
— электрон савдо тизимлари
— кооператив тармоқнинг маркетплейслари
— товарларни илгари суришнинг рақамли воситалари.

Экспорт ҳужжатларини тайёрлаш
Ўқитишнинг алоҳида блоки Хитой билан савдо учун ҳужжатларни тайёрлашга бағишланган.
Тадбиркорлар қуйидагиларни ўрганади:
— товар кодлари (ТН ВЭД)
— сертификатлаш талаблари
— импортчилар ва экспортчилар реестрларига рўйхатдан ўтиш қоидалари
— Хитой регуляторларининг талаблари.
Бу босқич тадбиркорга компанияни Хитой бозорида ишлашга тайёрлаш имконини беради.

3-босқич. Маҳсулотни аттестациядан ўтказиш
Тайёрлов якунлангандан сўнг компания ва маҳсулотни аттестация қилиш ўтказилади.
Аттестация чоғида қуйидагилар текширилади:
— компания тақдимотининг мавжудлиги
— интеллектуал мулкнинг юридик ҳимояси
— Хитой бозори талабларига мувофиқлиги
— компаниянинг халқаро савдога тайёрлиги.
Шунингдек, compliance текшируви ўтказилади — компаниянинг маъмурий хатарларсиз Хитой бозорида савдо юритиш учун зарур талабларга мувофиқлиги.

4-босқич. Дегустация кўргазмаси
Кейинги босқич — «Марказий Осиё тоқчаси»дagi дегустация кўргазмаси.
Бу босқич стратегик аҳамиятга эга.
Марказий Осиёдан кўпчилик тадбиркорлар учун тўлиқ экспорт ҳужжатлари пакетини расмийлаштириш қимматли ва мураккаб жараён бўлиши мумкин.
Шу сабабли бозорга тўлиқ чиқишдан олдин маҳсулотни тестдан ўтказиш амалга оширилади.
Дегустация кўргазмаси чоғида:
— маҳсулот Хитойга вақтинча олиб кириш режимида олиб кирилади
— маҳсулотни сотиш амалга оширилмайди
— товар тақдимот ва дегустация учун фойдаланилади.
Бу босқичнинг асосий аудиторияси:
— савдо тармоқларининг харид агентлари
— дистрибьюторлар вакиллари
— потенциал инвесторлар.
Шу тариқа тадбиркор маҳсулотни реал бозорда минимал харажатлар билан тестдан ўтказиш имконияти олади.

5-босқич. Синов сотувлари
Агар маҳсулот дегустация босқичида қизиқиш уйғотса, тадбиркор кейинги босқичга — синов сотувларига ўтади.
Бу босқичда:
— экспорт ҳужжатларининг тўлиқ пакети расмийлаштирилади
— маҳсулот Хитой бозорида расмий сотиш ҳуқуқига эга бўлади
— биринчи тижорат етказиб беришлар амалга оширилади.
Бу босқич маҳсулотнинг реал бозор кўрсаткичларини текшириш имконини беради.

6-босқич. Маҳсулотни масштаблаш
Агар товар Хитой бозорида яхши натижалар кўрсатса, масштаблаш босқичи бошланади.
Бу босқичда хитой харид агентлари ва шерикларие тадбиркорга бир нечта ривожланиш вариантларини таклиф қилиши мумкин.