Кооператив ишлаб чиқариш модели бизнесни масштаблаш учун

Марказий Осиё тадбиркорлари учун бошқа модел — кооператив модел — айниқса қизиқарли.
Кўпчилик тадбиркорлар ишлаб чиқаришни ўз минтақасида сақлаб қолишни хоҳлайди.
Улар маҳсулот Марказий Осиёда ишлаб чиқарилишини давом эттиришни, иш ўринлари яратилишини, маҳаллий иқтисодиёт ривожланишини хоҳлайди.
Бундай ҳолда кооператив моделдан фойдаланиш мумкин.

Кооператив ишлаб чиқариш модели
Тадбиркорлар жамоаси орқали бизнесни қандай масштаблаш мумкин
Марказий Осиё тадбиркорлари учун бизнесни масштаблашнинг энг кучли воситаларидан бири кооператив ишлаб чиқариш модели бўлиши мумкин.
Бу модел айниқса тадбиркор муваффақиятли маҳсулот яратган, сотиш бозорини топган ва табиий ўсиш муаммосига — ишлаб чиқариш ҳажмларини кескин ошириш заруратига дуч келган ҳолларда долзарбдир.

Кичик бизнес учун бу кўпинча жиддий тўсиқка айланади.
Ўз заводларини қуриш катта инвестициялар талаб қилади.
Катта молиялашни жалб қилиш қийин бўлади.
Бозор эса кўп ҳажмдаги маҳсулотни талаб қилмоқда.
Бундай вазиятда кооператив модел ишлаб чиқаришни мутлақо бошқача йўл — тадбиркорларни ишлаб чиқариш тармоғида бирлаштириш орқали масштаблаш имконини беради.

Кооператив моделнинг мантиғи
Кооператив модел битта тадбиркордан бошланади.
У яратади:
— маҳсулот
— рецептура ёки технология
— бренд
— сотиш бозори

Маҳсулот талабга эга бўла бошлагач, ишлаб чиқаришни ошириш зарурати пайдо бўлади.
Катта завод қуришнинг ўрнига тадбиркор бошқа йўлни танлаши мумкин — бошқа ишлаб чиқарувчиларни маҳсулотни ишлаб чиқаришга таклиф қилиш.
Бу ишлаб чиқарувчилар кооперативда бирлашади.
Кооператив — бу фақат таъминотчилар гуруҳи эмас.
Бу ягона қоидалар ва стандартлар бўйича ишлайдиган тадбиркорлар жамоаси.

Кооператив классик бизнесдан нимаси билан фарқ қилади
Кооператив модел анъанавий компаниялардан шу билан фарқ қиладики, у фақат тижорий муносабатлар эмас, балки коллектив иштирок принциплари асосида қурилади.
Кооператив ўз-ўзини ташкил этувчи иқтисодий тизимни ташкил этади.

Кооперативда мавжуд:
— ўз устави
— иштирокчилар ўзаро муносабатлари қоидалари
— сифат стандартлари
— қарор қабул қилиш тизими
— ягона ривожланиш стратегияси
Кооперативнинг ҳар бир иштирокчиси мустақил тадбиркор бўлиб қолади, лекин шу билан бирга умумий ишлаб чиқариш тизимининг бир қисмига айланади.

Маҳсулот асосчисининг роли
Бундай моделда маҳсулотни яратган тадбиркор кооператив тизимнинг марказий роли вазифасини бажаради.
У қуйидагиларга эга бўлиши мумкин:
— рецептура ёки технологияга эгалик қилиш
— брендни бошқариш
— сифат стандартларини назорат қилиш
— маркетингни ташкил қилиш
— маҳсулот экспортини бошқариш
Шу тариқа тадбиркор фақат ишлаб чиқарувчи эмас, балки ишлаб чиқариш тармоғининг меъморига айланади.

Кооператив ишлаб чиқариш тармоғи қандай шаклланади
Катта буюртма ёки узоқ муддатли шартнома пайдо бўлганда, тадбиркор бошқа ишлаб чиқарувчиларни маҳсулотни ишлаб чиқаришга таклиф қилиши мумкин.
Масалан:
— деҳқонлар хом ашё ишлаб чиқариши мумкин
— кичик корхоналар тайёр маҳсулот ишлаб чиқариши мумкин
— қадоқлаш компаниялари қадоқлашни таъминлаши мумкин
— логистика компаниялари етказиб беришни таъминлаши мумкин
Барча иштирокчилар кооператив тармоқда бирлашади.
Шу тариқа турли иштирокчилар турли вазифаларни бажарадиган тарқалган ишлаб чиқариш тизими яратилади.

Кооператив моделнинг масштабланиши
Кооператив моделнинг асосий афзалликларидан бири унинг масштабланиш имконидир.
Ишлаб чиқариш аста-секин ўсиши мумкин.
Бугун кооператив бирлаштириши мумкин:
— 10 та ишлаб чиқарувчи
Эртага:
— 50 та ишлаб чиқарувчи
Бир неча йилдан кейин:
— юзлаб корхоналар
Ва ҳар бир янги иштирокчи тизимнинг умумий ишлаб чиқариш салоҳиятини оширади.

Кооператив моделнинг иқтисодий аҳамияти
Кооператив моделнинг яна бир муҳим афзаллиги бор — у минтақа учун кенг иқтисодий самара яратади.

Ишлаб чиқариш кооператив тармоқ орқали ривожланганда, иқтисодий ўсиш кўплаб тадбиркорлар ўртасида тақсимланади.
Бу қуйидагиларни англатади:
— янги корхоналар яратиш
— иш ўринлари яратиш
— қишлоқ ҳудудларини ривожлантириш
— маҳаллий иқтисодиётнинг ўсиши.
Марказлашган заводдан фарқли ўлароқ, кооператив модел кўпчилик иштирокчилар маҳсулот ўсишидан манфаат оладиган тарқалган иқтисодиётни ривожлантириш имконини беради.

Нега бу модел Марказий Осиё учун айниқса мос
Марказий Осиё кооператив моделни айниқса самарали қиладиган бир қатор хусусиятларга эга.
Минтақада кўп сонли мавжуд:
— деҳқон хўжаликлари
— кичик ишлаб чиқариш корхоналари
— ҳунармандлик ишлаб чиқарувчилари.

Уларнинг кўпчилиги сифатли маҳсулот ишлаб чиқариш учун кўникма ва ресурсларга эга, лекин йирик бозорларга кириш имконига эга эмас.
Кооператив модел уларнинг кучларини бирлаштириш имконини беради.
Битта муваффақиятли маҳсулот халқаро бозорлар учун зарур ҳажмдаги маҳсулотни биргаликда таъминлайдиган бутун бир ишлаб чиқарувчилар тармоғини яратишнинг асосига айланиши мумкин.

Кооператив модел ва экспорт
Бу модел йирик экспорт бозорлари билан ишлашда айниқса самарали бўлади.
Масалан, Хитойдан катта буюртма пайдо бўлганда, битта ишлаб чиқарувчига зарур ҳажмдаги маҳсулотни таъминлаш қийин бўлиши мумкин.
Лекин кооператив бу муаммони ҳал қила олади.
Агар буюртма катта ҳажмдаги маҳсулот ишлаб чиқаришни талаб қилса, кооператив тармоқ ишлаб чиқаришни иштирокчилар ўртасида тақсимлаши мумкин.
Шу тариқа кооператив минтақа тадбиркорларига йирик халқаро бозорлар билан биргаликда ишлаш имконини беради.

Кооператив — масштаблаш механизми сифатида
Шу тариқа кооператив модел битта муваффақиятли маҳсулотни бутун иқтисодий тизимнинг асосига айлантиради.
Маҳсулот атрофида шаклланиб бора бошлайди:
— янги ишлаб чиқарувчилар
— янги корхоналар
— янги иш ўринлари
— янги экспорт имкониятлари.

Ва айнан мана шунда кооператив моделнинг асосий афзалликларидан бири яширинган:
у бизнесни ресурсларни тўплаш эмас, балки тадбиркорларни бирлаштириш орқали масштаблаш имконини беради.

«Марказий Осиё тоқчаси» лойиҳасида кооператив модел
«Марказий Осиё тоқчаси» лойиҳаси доирасида кооператив модел ривожланишнинг асосий воситаларидан бирига айланиши мумкин, чунки China COOP дастлаб кооператив экотизим сифатида яратилган.
Агар тадбиркорнинг маҳсулоти Хитой бозорида юқори талабга эга бўлса, кооператив тармоқ зарур ишлаб чиқариш ҳажмини таъминлай олади.

Шу тариқа битта муваффақиятли маҳсулот Марказий Осиё тадбиркорларини бирлаштирувчи ва уларга дунёнинг йирик бозорларида биргаликда ишлаш имконини берувчи кооператив ишлаб чиқариш экотизимини яратишнинг асосига айланиши мумкин.

Жаҳон миқёсидаги кооператив тизимларнинг тарихий намуналари
Одамлар «кооператив» сўзини эшитганда, кўпинча деҳқонларнинг кичик бирлашмалари ёки маҳаллий хўжалик иттифоқларини тасаввур қилади.
Бироқ аслида кооператив модел дунёнинг кўпгина йирик иқтисодий тизимларининг асосида ётади.
Миллионлаб одамлар ҳар куни айнан кооператив тузилмалар томонидан яратилган инфратузилмадан фойдаланади, ҳатто бунинг ўзлари сезмаган ҳолда.

SWIFT банк тизими
Энг машҳур намуналардан бири халқаро банк тизими SWIFTдир.
SWIFT — банклар ўртасида молиявий хабарлар алмашишнинг глобал тармоғи.
Ҳар сафар халқаро банк ўтказмаси амалга оширилганда, у одатда мана шу тизим орқали ўтади.
Лекин кўпчилик SWIFT — банкларга тегишли кооператив ташкилот эканини билмайди.
У анъанавий маънода хусусий корпорация эмас.

Тизим дунё бўйлаб минглаб молия муассасаларига тегишли бўлиб, улар инфратузилмага биргаликда эгалик қилади ва уни халқаро тўловларни амалга ошириш учун фойдаланади.
Бугун SWIFT орқали 200 дан ортиқ мамлакатдан 11 000 дан зиёд банк ва молия ташкилоти ўзаро алоқа қилади.
Шу тариқа кооператив модел сайёранинг энг муҳим молия инфратузилмаларидан бирининг асосида ётади.

Халқаро тўлов тизимлари
Кўпгина замонавий тўлов тизимлари ҳам банкларнинг кооператив бирлашмаларидан ўсиб чиққан.
Масалан, Visa тизими дастлаб халқаро карта тўловлари учун инфратузилмани биргаликда шакллантирган банкларнинг бирлашмаси сифатида яратилган.
Бундай модел бугун бутун дунё бўйлаб миллиардлаб трансакцияларни қайта ишлайдиган глобал тармоқни яратиш имконини берди. Бу ҳам кооператив принципнинг глобал иқтисодий инфратузилманинг асосига айланиши мумкинлигини кўрсатувчи намунадир.

Нидерландия аграр кооперативлари модели
Дунёдаги кооператив иқтисодиётнинг энг муваффақиятли намуналаридан бири Нидерландия аграр тизимидир.
Нисбатан кичик ҳудудига қарамай, Нидерландия дунёдаги энг йирик қишлоқ хўжалиги маҳсулоти экспортчилари қаторига киради.
Бу муваффақиятда деҳқон кооперативлари муҳим рол ўйнади.
Нидерландия деҳқонлари бир нечта вазифани ҳал қилиш учун кооперативларга бирлашади:
— маҳсулотни биргаликда қайта ишлаш
— логистикани ташкил қилиш
— жаҳон бозорларига экспорт
— маркетинг ва брендларни ривожлантириш.

Энг машҳур кооперативлардан бири Royal FrieslandCampina компанияси.
Бу дунёнинг энг йирик сут кооперативларидан бири.
У сутни ягона қайта ишлаш ва экспорт тизимига таъминлайдиган минглаб деҳқон хўжаликларини бирлаштиради.
Кооператив модел туфайли нидерландиялик деҳқонлар сут маҳсулотларининг глобал брендларини яратиб, ўнлаб мамлакатлар бозорларига чиқа олди.
Бу намуна кооперация кичик деҳқон хўжаликларини глобал экспорт тизимига айлантириши мумкинлигини кўрсатади.

Кооператив моделнинг бутун бир мамлакат иқтисодиётини қандай ўзгартириши мумкинлигининг яна бир ёрқин намунаси — Дания тажрибасидир.
Бугун Дания дунёдаги энг йирик қишлоқ хўжалиги маҳсулоти экспортчиларидан бири сифатида танилган. Мамлакат сут маҳсулотлари, чўчқа гўшти ва бошқа озиқ-овқат маҳсулотлари экспортида етакчи ўринларни эгаллайди.
Лекин бу ҳар доим шундай бўлмаган.

XIX асрнинг охирида Дания қишлоқ хўжалиги қийин аҳволда эди. Мамлакат иқтисодий қийинчиликларни бошдан кечираётган эди, кўпчилик деҳқонлар эса Европанинг бошқа мамлакатларидаги йирик ишлаб чиқарувчилар билан рақобата олмайдиган кичик оилавий хўжаликлар эди.
Айнан шунда Данияда қишлоқ хўжалигининг кооператив модели шакллана бошлади.
Деҳқонлар бир нечта асосий вазифани ҳал қилиш учун кооперативларга бирлашди:
— қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини биргаликда қайта ишлаш
— замонавий қайта ишлаш корхоналарини яратиш
— маҳсулотни халқаро бозорларда биргаликда сотиш
— маҳсулот сифатини ошириш.

Биринчи кооператив сут заводлари
Данияда кооператив ҳаракатнинг биринчи йўналишларидан бири сут маҳсулотлари ишлаб чиқариш бўлди.
Деҳқонлар ўз хўжаликларидан сут таъминлайдиган биргаликдаги сут заводларини яратишни бошлади.
Ҳар бир деҳқон ўз фермасининг эгаси бўлиб қолди, лекин маҳсулотни қайта ишлаш марказлашган ҳолда амалга оширилди.
Бу қуйидагиларга имкон берди:
— маҳсулот сифатини яхшилаш
— таннархни камайтириш
— ягона ишлаб чиқариш стандартларини яратиш.

XX аср бошига келиб кооператив сут заводлари Дания сут саноатининг асосига айланди.
Бугун энг йирик кооперативлардан бири Arla Foods компанияси.
Бу кооператив Европанинг турли мамлакатларидан минглаб деҳқонларни бирлаштиради ва сут маҳсулотларини 100 дан ортиқ мамлакатга экспорт қилади.

Гўшт ишлаб чиқаришда кооперация
Кооператив модел гўшт саноатида ҳам фаол ривожланди.
Деҳқонлар биргаликдаги сўйиш ва қайта ишлаш корхоналарини яратиш учун бирлашди.
Бу уларга ишлаб чиқаришнинг бутун жараёни — ҳайвон боқишдан тортиб тайёр маҳсулотни сотишгача — назорат қилиш имконини берди.
Бу соҳадаги энг йирик кооперативлардан бири Danish Crown компанияси.
Бу кооператив минглаб деҳқонларга тегишли бўлиб, дунёнинг энг йирик чўчқа гўшти ишлаб чиқарувчиларидан биридир.

Нега кооператив модел муваффақиятли бўлди
Дания кооператив модели бир нечта сабабга кўра муваффақиятли бўлди.
Биринчидан, деҳқонлар ўз ресурсларини бирлаштирди.
Уларнинг ҳар бири алоҳида-алоҳида кичик ишлаб чиқарувчи эди. Лекин биргаликда улар йирик қайта ишлаш корхоналарини яратиб, халқаро бозорларга чиқа олди.
Иккинчидан, кооперативлар ягона сифат стандартларини таъминлади.
Бу дания маҳсулотларига бутун дунё харидорлари ишончини қозониш имконини берди.
Учинчидан, кооперативлар инновация марказларига айланди.
Улар янги технологияларга инвестиция қилди, ишлаб чиқариш жараёнларини яхшилади ва экспортни ривожлантирди.

Mondragon кооператив тармоғи
Кооператив иқтисодиётнинг яна бир машҳур намунаси — Испаниядаги Mondragon Corporation корпорацияси.
Mondragon турли тармоқлардаги ўнлаб корхоналарни бирлаштиради.
Бу тизимнинг хусусияти шундаки, ишчилар корхоналарнинг ҳаммуаллифлари ҳисобланади.
Компания саноат, савдо, молия ва таълим соҳасидаги ўнлаб минглаб ходимлар ва корхоналарни ўз ичига олади.
Бу кооператив моделнинг саноат иқтисодиётида муваффақиятли ишлаши мумкинлигини кўрсатувчи энг йирик намуналардан биридир.

Нега бу намуналар муҳим
Бу намуналар бир муҳим нарсани кўрсатади.
Кооператив модел — бу фақат кичик бирлашмалар учун восита эмас.
У глобал даражада ишлайдиган улкан иқтисодий тизимларнинг асосида ётиши мумкин.
Кооперативлар бошқариши мумкин:
— молия инфратузилмаларини
— халқаро тўлов тизимларини
— аграр экспорт бозорларини
— саноат корхоналарини.
Айнан шу сабабли бу китобда тасвирланган кооператив ишлаб чиқариш модели Марказий Осиёда тадбиркорликни ривожлантириш учун улкан салоҳиятга эга.

Иқтисодий меъморлик сифатида кооперация
Тадбиркор муваффақиятли маҳсулот яратиб, атрофida бошқа ишлаб чиқарувчиларни бирлаштирганда, у аслида кўпчилик иштирокчилар умумий натижа учун ишлайдиган иқтисодий меъморликни яратади.
Бу маънода кооператив модел — бу фақат бизнесни ташкил қилиш усули эмас.
Бу — бутун иқтисодий экотизимларни ривожлантириш модели.
Ва айнан шундай модел Марказий Осиёда тадбиркорликни масштаблашнинг асосига айланиши мумкин.