Пул бўлмаса ҳам, тадбиркорлар бор бўлганда

Ҳар йили Марказий Осиё мамлакатларида минглаб одамлар ўз бизнесини бошлайди.
Кимдир кичик ишлаб чиқаришни йўлга қўяди.
Кимдир оилавий иш бошлайди.
Кимдир янги маҳсулот яратади — рецепт, технология, хизмат ёки бренд.
Уларнинг аксарияти бир хил ҳолда бошлайди: инвесторлар, фондлар ва катта капитал йўқ.
Ва деярли ҳар бири бир хил саволга дуч келади:
пул ўсиш учун қаердан топиш мумкин?
Классик иқтисодий тизим таклиф қиладиган жавоб оддий кўринади:
— банкдан кредит олиш;
— инвестор жалб қилиш;
— давлат қўллаб-қувватлаш дастурларидан фойдаланиш.
Аммо тез орада тадбиркор бу имкониятлар ва ҳақиқий ҳаёт ўртасида катта масофа борлигини тушуниб етади.
Банк гаров ҳақида сўрайди.
Инвесторлар кенгайтириладиган технологик стартапларни қидиради.
Давлат дастурлари мураккаб тартиб-таомиллар, ҳужжатлар талаб қилади ва кўпинча шу нарсани талаб қилади — ликвид активлар.
Натижада тадбиркор минтақадаги миллионлаб одамларга таниш бўлган вазиятга тушиб қолади.
Ғоя бор.
Маҳсулот бор.
Ишламоқчи бўлиш бор.
Лекин капиталга кириш йўқ.

Гаров иқтисодиёти
Марказий Осиёнинг кўпгина мамлакатларида молиявий тизим битта асосий тамойил — гаровли молиялаштириш атрофида қурилган.
Тадбиркор кредит олиш учун мурожаат қилганда, унинг бизнес-ғояси кўпинча иккинчи даражали рол ўйнайди.
Асосий савол бошқача эшитилади:
«Гаровга нима қўйишингиз мумкин?»
Агар ликвид кўчмас мулк, ер ёки бошқа активлар мавжуд бўлса — кредит олиш эҳтимоли ортади.
Агар бундай активлар бўлмаса, молиялашtirishга кириш кескин қисқаради.
Тизим шундай қурилганки, пул кўпинча энг яхши ғоялари борларникига эмас, балки таъминоти борларникига кетади.
Бу ўзига хос иқтисодий воқеликни юзага келтиради.
Тадбиркорлар ўз лойиҳаларининг салоҳиятига эмас, балки эгалик қилаётган мулкининг қийматига боғлиқ бўлиб қолади.
Шунинг учун ҳам кўплаб истеъдодли ва энергияли одамлар бизнес бошлашга журъат эта олмайди: хато нархи жуда юқори.
Ғоя учун оилавий уй ёки квартира билан таваккал қилишга ҳар ким ҳам тайёр эмас.

Икки иқтисодиёт
Вақт ўтиши билан минтақада ўзига хос икки томонлама тадбиркорлик тизими шаклланди.
Бир томондан — капитал, активлар ва молиявий инфратузилмага кириш имконига эга компаниялар ва бизнес гуруҳлар.
Улар учун деярли барча воситалар очиқ:
·  банк кредитлари,
·  инвестиция фондлари,
·  давлат қўллаб-қувватлаш дастурлари,
·  халқаро молиялаштириш.

Бошқа томондан — кичик ва микробизнеснинг улкан дунёси.
Бу устахоналар, кичик ишлаб чиқаришлар, маҳаллий брендлар, хизмат кўрсатувчи компаниялар, оилавий корхоналар яратаётган одамлар.
Уларда катта активлар йўқ.
Уларда профессионал инвестиция маслаҳатчилари йўқ.
Ва кўпинча мураккаб молиявий тартиблардан ўтиш учун вақт ва ресурс ҳам йўқ.
Лекин айнан мана шу тадбиркорлар минтақа иқтисодий фаоллигининг асосини яратади.
Ва айнан улар кўпинча мавжуд молиялаштириш тизимидан ташқарида қолади.

Нотўғри тўсиқ ҳисси
Тадбиркор банклар рад жавоби, қўллаб-қувватлаш дастурларининг мураккаблиги ва инвесторлар йўқлиги билан тўқнашганда, аста-секин тўсиқqa тушиб қолиш ҳисси пайдо бўлади.
Кўпчиликка таниш фикрлар келади:
«Инвестициялар фақат йирик компанияларга мавжуд.»
«Алоқаларсиз ҳеч нарса бўлмайди.»
«Бизнесни ривожлантириш учун аввал бой бўлиш керак.»
Вақт ўтиши билан бу ички тўсиққа айланади.
Тадбиркорлар ўсиш имкониятларини излашни тўхтатиб, бизнес ривожланишини ўз маблағлари доирасида чекlay бошлайди.
Лекин муаммо тадбиркорларда эмас.
Муаммо шундаки, анъанавий молиявий модел минтақа кичик бизнесининг ҳақиқатига ёмон мос келади.

Бизда имконият пайдо бўлди — Дунё ўзгармоқда
Сўнгги йигирма йил ичида жаҳон иқтисодиёти кўпгина мамлакатларнинг молиявий тизимига қараганда анча кўпроқ ўзгарди.
Илгари деярли мавжуд бўлмаган бизнесни ривожлантириш учун янги воситалар пайдо бўлди:
· глобал маркетплейслар,
· рақамли платформалар,
· краудинвестинг,
· шартномали ишлаб чиқариш,
· глобал савдо ва логистика тармоқлари.
Бугун кичик компания ўз заводлари ва улкан капиталига эга бўлмасдан туриб жаҳон бозори учун маҳсулот яратиши мумкин.
Тадбиркор интеллектуал мулкни рўйхатдан ўтказиши, бошқа мамлакатда ишлаб чиқарувчиларни топиши, рақамли платформалар орқали савдони ташкил этиши ва ҳамкорлар тармоғини қуриши мумкин.
Дунёдаги кўпгина компаниялар аллақачон айнан шундай ривожланмоқда.
Ва бу катта активларга эга бўлмаган тадбиркорлар учун мутлақо янги имкониятлар очади.

Инвестицияларнинг янги манбаи
Бизнеснинг классик модели қуйидагича кўринади:
ғоя → инвестициялар → ишлаб чиқариш → бозор

Лекин капитал йўқ тадбиркорлар учун бу кетма-кетлик кўпинча ишламайди.

Бироқ бизнесни ривожлантиришнинг бошқа мантиғи мавжуд.
ғоя → маҳсулот → бозор → талаб → инвестициялар

Бу моделда ўсишнинг асосий манбаи бошланғич капитал эмас, балки тадбиркорнинг бозор учун керакли маҳсулот яратa олиш қобилиятидир.
Талаб пайдо бўлганда, молиялашtirishнинг янги шакллари ҳам юзага келади:
· келажакдаги etkazib беришлар бўйича шартномалар,
· кооператив ишлаб чиқариш моделлари,
· шартномали ишлаб чиқариш,
· технологияларни лицензиялаш,
· краудинвестинг
· ва жамоатчилик иштироки.
Бошқача айтганда, бозорнинг ўзи инвестициялар манбаига айланади.

Тадбиркорликнинг муқобил иқтисодиёти
Ушбу китоб айнан шундай муқобил бизнес ривожлантириш моделларига бағишланган.
Бу банк кредити қандай олинади, деган китоб эмас.
Ва венчур фондини қандай жалб қилиш ҳақида ҳам эмас.

Бу китоб тадбиркорлар қуйидагиларсиз ҳам бизнес яратиш ва кенгайтириш имконияти ҳақида, агар уларда бўлмаса:
· катта активлар,
· инвесторларга кириш,
· маъмурий ресурслар.

Биз бошқа қиймат манбалари қандай қўлланилиши ҳақида гаплашамиз:
· интеллектуал мулк,
· ноёб маҳсулотлар,
· глобал бозорлар,
· тадбиркорлар ва истеъмолчилар кооперацияси,
· рақамли платформалар.
Бу воситалар дунё бўйлаб кўпгина мамлакатларда аллақачон ишлайди.
Ва улар Марказий Осиёда ҳам ишлаши мумкин.

Бу китоб нолдан бошлаганлар учун
· Агар сизда катта активлар бўлмаса.
· Агар банклар сизда бўлмаган гаровларни талаб қилса.
· Агар инвесторлар сизнинг бизнесингизни тушунмаса.
· Агар давлат дастурлари жуда мураккаб ва узоқ кўринса.

Демак, бу китоб сиз учун ёзилган.

Чунки тадбиркорлик ҳеч қачон капиталдан бошланмаган.

У ҳар доим бошқалар чеклов кўрган жойда имконият кўрадиган одамлардан бошланган.

Ва айнан шундай одамлар кўпинча янги иқтисодий моделлар яратади.

Ушбу китобнинг кейинги боблари Марказий Осиё тадбиркорлари учун бу моделлар қандай ишлаши мумкинлигига бағишланган.